އަލްއަމީރު މުޙައްމަދު އަމީންދީދީގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް އައީ ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށްފަހު މުޅި ދުނިޔެއަށް ކުރިމަތިވި ކާބޯތަކެތީގެ ބޮޑު ތަދިކަމުގެ ތެރޭގައެވެ. ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުތައް ބަންދުވުމުގެ ސަބަބުން ރާއްޖެއަށް ކާބޯތަކެތި އެތެރެކުރުން އިންތިހާއަށް ދަތިވިއެވެ. މިއީ ދިވެހި ތާރީޚުގައި ”ބޮޑު ތަދުގެ ދުވަސްވަރު“ ގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވި ދުވަސްވަރެވެ. ރަށްރަށުގައި ކާނޭ އެއްޗެއް ނެތިގެން ގަސްގަހުގެ ފަތާއި، މުލާއި، ފާލަންމޫ ފަދަ ތަކެތި ކައިގެން މީހުން ދިރިއުޅެން ޖެހުނެވެ. ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި ބަލިމަޑުކަމުގައި އެތައް ސަތޭކަ ރައްޔިތުންނެއް ދުނިޔެ ދޫކުރިއެވެ. މި ބޮޑު ތަކްލީފުގެ ތެރޭގައި، ސަރުކާރުގެ ހަރުކަށި އިޤްތިޞާދީ ހިފެހެއްޓުންތަކާއި ދުންފަތް މަނާކުރުމުގެ ގާނޫނުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންގެ ހިތްތަކުގައި ނުރުހުން އުފެދި، މަސްރަޙު ހޫނުވިއެވެ.
އަމީންދީދީ އާލާސްކަންފުޅާ އުޅުއްވާތީ، ބޭސްފަރުވާއަކަށް ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތް ވަގުތަކީ މާލޭގައި ތިއްބެވި ސަރުކާރުގެ އިސްވެރިންނަށް ވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތަކަށް ވިއެވެ. އަމީންދީދީގެ އަރިސް ބޭފުޅުން ކަމުގައިވީ އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީއާއި ޝަމްސުއްދީން މުޞްޠަފާ ދީދީ އިސްވެ ތިއްބަވައި، ރައްޔިތުންގެ ނުރުހުމުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން، 21 އޯގަސްޓ 1953 ގައި އަމީންދީދީގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނައެވެ. އަމީންދީދީ އެނބުރި ރާއްޖެ ވަޑައިގަތުމާއެކު، އޭނާ ހައްޔަރުކޮށް ދޫނިދޫގެ އެކަހެރި ޖަލެއްގައި ބަންދުކުރެވުނެވެ.
31 ޑިސެމްބަރު 1953 ވިލޭރޭ، އަމީންދީދީ ސިއްރު ރޭވުމެއްގެ ދަށުން އަލުން ވެރިކަމުގެ ބާރުތައް ހޯއްދެވުމަށް މާލެ ވަޑައިގަތެވެ. ނަމަވެސް މި ރޭވުން ނާކާމިޔާބުވެ، މާލޭގެ ބަނދަރަށް ފައިބައިވަޑައިގަތް ވަގުތު ކޯފާވެފައި ތިބި ރައްޔިތުންގެ ބޮޑު ބައިގަނޑެއްގެ ހަމަލާތަކާ އޭނާއަށް ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ.
އެ ރޭ ޖެޓީމަތީގައާއި މާލޭގެ މަގުތަކުގައި އަމީންދީދީގެ ހަށިކޮޅަށް ރަހުމެއް ނެތް ޖިސްމާނީ އަނިޔާތަކެއް ދިނެވެ. އޭނާގެ ހަށިކޮޅުން ހެދުންތައް ވީދާލައި، މަގުމަތީގައި ދަމާ، މުޅި ހަށިކޮޅު ލެއިން ތަތްތެޅުވިއެވެ. ގައުމުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅާ، މަގުމަތީގައި ބިކަވެ، އަނިޔާ ލިބެމުންދިޔައިރު ހުއްޓުވާނެ އެއްވެސް ފަރާތެއް ނުވިއެވެ. މި ބޮޑު ލޭއޮހޮރުވުމުގެ ސަބަބުން ހަށިކޮޅަށް ލިބުނު ބޮޑެތި ޒަޚަމްތަކަށް ފަރުވާ ދިނުމަށްޓަކައި އޭނާ ފަހުން ވިހާމަނާފުށްޓަށް (މިހާރުގެ ކުރަންބާ މޯލްޑިވްސްއަށް) ބަދަލުކުރެވުނެވެ. ނަމަވެސް، ލިބިފައި ހުރި ބޮޑެތި ޖިސްމާނީ އަނިޔާތަކުގެ ނާޒުކުކަމުން، 19 ޖެނުއަރީ 1954 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރައީސް އަލްއަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު މި ދުނިޔެއަށް ފަހުގެ ނޭވާ ދޫކުރެއްވިއެވެ.
އޭނާ އަވަހާރަވުމާއެކު، ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދައުރު މުޅިން ނިމުމަކަށް އައެވެ. ގައުމުގެ ވެރިކަން އަލުން ބޯދާ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއަށް ބަދަލުވެ، ސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ ތަޚުތަށް އިސްވެވަޑައިގަތެވެ. މިއީ ދިވެހި ތާރީޚުގައި ހިނގައިދިޔަ އެންމެ ހޫނު އަދި އެންމެ ހިތާމަވެރި އެއް ކަޅު ސަފުހާއެވެ.
