ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީޚުގެ ސަފުހާތައް ދިރާސާކުރާއިރު، އަލްއަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނަކީ ގަރުނުތަކެއްގެ ބޯދާ އާދަކާދަތަކެއްގެ ތެރޭގައި އޮތް ގައުމެއް، ޒަމާނީ ހިންގުމުގެ ނިޒާމަކަށް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް މިސްރާބުކޮށްދެއްވި މޭސްތިރިއެކެވެ. އަމީންދީދީ ދައުލަތުގެ ބާރުގެ އެންމެ މަތީ ހިސާބަށް ވަޑައިގަތުމަކީ އޭރު ގައުމުގެ އެތެރޭގެ ހިންގުން ބަލިކަށިވެ، ދުނިޔޭގެ މަސްރަޙަށް އަންނަމުންދިޔަ ބަދަލުތަކާ އެއްވަރަށް ގައުމު ހިންގާނެ ތަޢުލީމީ ޒުވާނުންނަށް ގައުމު ބޭނުންވެފައި އޮތް ނާޒުކު ވަގުތެއްގައި ހިނގި ތާރީޚީ ބަދަލެކެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީންދީދީ އުފަންވެވަޑައިގަތީ 20 ޖުލައި 1910 ގައެވެ. އޭނާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި ނުފޫޒުގަދަ އަތިރީގޭ خانދާނުގެ ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާގެ ބައްޕަޔަކީ އަތިރީގޭ އަޙްމަދު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. މަންމަޔަކީ ރޯނުގެޭ ޢާއިޝަތު ދީދީއެވެ. ބައްޕަގެ ފަރާތްޕުޅުން އަމީންދީދީގެ ނަސަބު ސީދާ ގުޅެނީ ރާއްޖޭގެ ތަޚުތުގައި ރަސްކަންކުރެއްވި ހުރާގޭ خانދާނުގެ ޝާހީ ފަސްލާއާއެވެ. އެ ދުވަސްވަރު މުޅި ގައުމުގެ ތަޢުލީމީ ޙާލަތު އޮތީ ހަމައެކަނި ކުޑަކުދިންނަށް އަކުރު އުނގަންނައިދޭ އެދުރުގެތަކުގެ ތެރޭގައި ހަނިވެފައެވެ. ނަމަވެސް، އުމުރުފުޅުން އެންމެ 10 އަހަރުގައި (1920 ވަނަ އަހަރު) ސިލޯނުގެ ކޮލަމްބޯގައި ހުންނަ ސެއިންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖަށް ވަޑައިގެން އޭނާ ތަޢުލީމީ ބިންގާ އެޅުއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު، 1928 ގައި އިންޑިއާގެ އަލީގަޅު މުސްލިމް ޔުނިވަރސިޓީން މަތީ ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ. 1929 ވަނަ އަހަރު އަމީންދީދީ އެނބުރި މާލެ ވަޑައިގަތްއިރު، އޭނާއަކީ ދިވެހި ބަހުގެ އިތުރުން އިނގިރޭސި ބަހާއި، އުރުދޫ ބަހާއި، އިދާރީ ހިންގުމުގެ ޢިލްމު ލިބިވަޑައިގެން ހުންނެވި، މުޅި ރާއްޖޭގައިވެސް ހުރި މަދު ތަޢުލީމީ ޒުވާނުންގެ ތެރެއިން އެކަކެވެ.
އެނބުރި ވަޑައިގަތުމަށްފަހު، ގައުމުގެ ކަންކަން ބަދަލުކުރެއްވުމަށްޓަކައި ރަސްކަމުގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން އޭނާ މަސައްކަތް ފެއްޓެވިއެވެ. 1931 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީ އެކުލަވައިލި މަޖިލީހުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. އޭގެ ފަހުން އޭނާ ވަނީ ދައުލަތުގެ އެންމެ މުހިންމު ވުޒާރާތަކުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތްފައެވެ. ކަސްޓަމްސްގެ ވެރިޔާގެ މަގާމާއި، ޕޯސްޓް އޮފީހުގެ ވެރިޔާގެ މަގާމާއި، މާލީ ވަޒީރުކަމާއި، ޚާރިޖީ ވަޒީރުކަން ފުރުއްވިއެވެ. ސިފައިންނާއި ފުލުހުންގެ މުއައްސަސާ ޒަމާނީ ކުރައްވައި، ތާރީޚުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ދިވެހި ސިފައިންގެ ތަމްރީނުތަކާއި ހެދުންތަކަށް ބަދަލުތަކެއް ގެނުއްވިއެވެ. 1 ޖެނުއަރީ 1947 ގައި އަމީންދީދީ ބޮޑުވަޒީރުކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތީ ގައުމުގެ އިޤްތިޞާދާއި ދާޚިލީ ކަންކަން ބޮޑު ހީނަރުކަމެއްގެ ތެރޭގައި އޮއްވައެވެ.
ސުލްޠާން ޢަބްދުލްމަޖީދު ދީދީ އަވަހާރަވުމުން، ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންނާއި މަޖިލީހުން އަމީންދީދީގެ އަރިހުން އާދޭސްކުރީ ރަސްކަމުގެ ތަޚުތަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމަށެވެ. ނަމަވެސް، އަމީންދީދީ ރަސްކަމުގެ ތާޖު ގަބޫލެއް ނުކުރެއްވިއެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވީ، ”ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޙައްޤުގައި، އަޅުގަނޑު ތަޚުތާއި މާލިމީކަމުގެ ތާޖެއް ގަބޫލެއް ނުކުރާނަމެވެ.“ އަމީންދީދީ ބޭނުންވީ ވަކި خانދާނަކަށް ރަސްކަން ވާރުތަވަމުން އައި 800 އަހަރުވީ ރަސްކަމުގެ ނިޒާމު ބަދަލުކޮށް، ރައްޔިތުންގެ ވޯޓުން ވެރިޔަކު ހޮވޭ ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. 1952 ވަނަ އަހަރު ނެގުނު ރައްޔިތުންގެ ބޮޑު ވޯޓުން، މުޅި ގައުމުގެ އަޣްލަބިއްޔަތުން ރަސްކަން އުވާލުމަށް ނިންމިއެވެ. އަދި 1 ޖެނުއަރީ 1953 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ ރަސްމީކޮށް އިޢުލާންކޮށް، އަމީންދީދީ ރައީސްކަމުގެ މަގާމުގެ ހުވާކުރެއްވިއެވެ.
